Rallarens velmaktsdagar - myte og realitet

Innleiing:

Då Narvik by feira sitt 50-årsjubileum i 1951-52 var det særleg to personar som blei dratt fram i lyset. Det eine var rallaren og det andre Svarta Bjørn. Begge figurane fekk frå då av ein heilt spesiell plass i byens identitetsskaping. Dei blei dratt fram i det som seinare skulle bli Vinterfestuka, og i historieverket til byjubileet, og i tillegg kom forfattaren av historieverket, Nils A. Ytreberg med romanen Svarta Bjørn, som var hovudbok i bokklubben det året den kom ut. Markeringane i Narvik var berre fortsetjinga på ein trend som alt var i gang på slutten av 1940-åra i Sverige. Den svenske filmen ”Rallare” basert på Olle Länsberg sitt manus kom i 1947. I filmen møter vi eit arbeidslag av jernbanearbeidarar mellom Luleå og Narvik rundt 1902, med eit rikt persongalleri. I filmen møtte man utanom rallarkokka Svarta Bjørn og den grådige spritlangaren Blom,  rallare med namn som ”Stora Ballong”, ”babtist-Anders”, ”Sikkavaara frans” og ”Dynamiten”.

Mange norske forfattarar hadde skildra rallaren i 1920- og 30-åra. Fleire av dei hadde vore rallarar, eller kjente figuren frå sitt eige liv. Det nye etter krigen var at dei som ikkje hadde inngåande kjennskap til rallarlivet var begynt å bygge opp mytar og historier. Mangelen på eigne erfaringar blei dels kompensert ved hjelp av munnlege kjelder. I løpet av 50- og 60-, og 70- åra skjedde eit omfattande dokumentasjonsarbeid blant kulturminneforskarar, historikarar og andre for å få nedskrive arbeidarminne.

På bakgrunn av dette stoffet kan ein seie noko meir om rallarens velmaktsdagar, om kva som er myter og kva som var realitetar. Eg vil prøve å problematisere litt omkring denne myteproduksjonen, og sjå nærmare på fenomenet rallaren og rallarepoken. Vi kan godt seie at dette foredraget tar sikte på å sette rallaren og rallartida inn i ein historiske samanheng. Men eg vil også prøve å gje nokre råd i forhold til korleis ein bør arbeide vidare når ein brukar rallaren og rallarkokka som symbol i kultur- og identitetsskaping.

1. Rallartida

Perioden mellom ca. 1860 og 1920 har blitt rekna som rallarens velmaktsdagar, eller rallartida. Det er ikkje tilfeldig. Epoken er både i Norsk og svensk historie prega av ei omfattande industrialisering. Både i Nord- og Sør-Noreg og i Sverige skjedde det store industriinvesteringar. Jernbaneanlegg, gruvedrift og industribedrifter voks fram som paddehattar over heile landet, og overalt vart det eit enormt behov for arbeidskraft. I 1900 for eksempel var det 5-6000 arbeidarar tilsett med å bygge jernbaner i landet vårt. Då hadde talet på arbeidarar vore nær det dobbelte i 1870-åra. I 1905 var det berre under Hydro-utbygginga på Rjukan 2-3000 mann i sving. Også i Nord-Noreg og Nord-Sverige skjedde det ei omfattande industrialisering. Ikkje berre i Narvik, men også i andre Ofotbygder som Ballangen, Evenes og Råna var det nye prosjekt knytt til gruvedrifta i området. Det skjedde også i Rana, Salangen, Kåfjord i Nord-Troms og Kirkenes, og frå før hadde landsdelen Sulitjelma gruber ved Fauske som i alt hadde tilsatt vel 1000 mann. 

I samband med utbyggingane blei det også bygd kraftstasjonar, og elektrifiseringa skapte også eit sterkt behov for arbeidsfolk. Både kvinner og menn. Rallartida er tidfesta til den perioden behovet var størst for ei mobil arbeidskraft, og den klårt største gruppa arbeidarar var den som folketeljingane registrerte som ”jord- og steinarbeidarar”, dei som kjørte og bar stein, dreiv med skinnelegging, graving, boring og sprenging.

Edvard Bull skriv at vandrarkulturen oppstod i ein tidsepoke kalla "kapitalismens frigjørende fase". Denne perioden varte frå 1860 til ca 1920, og viser til den tida då industrialismen hjelpte til å løyse den vanskelegast stilte bondebefolkninga frå tradisjonelle sosiale og økonomiske band.^[1] I denne situasjonen kunne folk reise etter arbeid i byar, langs jernbaneanlegg eller ved fossefall. Dei kunne bryte opp frå gamle stamnsband og ut av det gamle husmannssystemet, eller legge seg opp litt pengar og reise til Amerika. 

Det var ein periode prega av ein enorm konkurranse om arbeidskraft. Det var til stor gunst for arbeidarane. Rallarfiguren oppstod med andre ord i ein historisk fase då kampen om arbeidskraft var større enn kampen om arbeid.

Rundt 1920 stagnerte den pågåande industrialiseringa. Mange industribedrifter i Nord-Noreg møtte veggen, ikkje minst innafor gruvenæringa. Dei fleste merka nedgangstidene, med drifts­vanskar, avsettingsvanskar og påfølgjande arbeidsløyse. Frå 1918 til 1919 sokk talet på sysselsette i bergverksnæringa i Nordland frå 1 695 til berre 873 sysselsette.^[2] Fleire gruver blei  lagt ned i 1918 og andre innskrenka i stor utstrekning drifta. Det skjedde i Sulitjelma, Sydvaranger og Bossmo.^[3]

I Noreg resulterte krisa i ei endring i arbeidsmarknaden i høve til perioden fram til 1920. No blei  det stagnasjon og tilbakegang i den anleggsretta arbeidsmarknaden i sekundærnæringssektoren. I Bjørkåsen gruber i Ballangen gjekk for eksempel talet på nytilsettingar mellom 1918 og 1922 dramatisk ned. I 1918 var det 488 nytilsettingar, medan det fire år seinare berre blei tilsatt 45 nye arbeidarar. Arbeidsmarknaden var i ferd med å tørke inn.

Rallartida gikk mot ein ende, sjølv om det nok var dei som reiste frå anlegg til anlegg i tida etter, om enn i eit langt mindre omfang.

Rallaromgrepet

Omgrepet rallar har fått mange innhald og konnotasjonar. Dei har dels blitt skapt av dei som sjølv var rallarar, men også av etterkommarar som har hatt mytiske forestillingar om livet til ein rallar.

Av ordbøker vil ein snart oppdage at omgrepet til dels har mange innhald. Omgrepet er svensk og det er i seg sjølv litt spesielt. At det er svensk altså. Går ein til andre europeiske språk vil man ikkje finne det brukt på same viset. Det er typisk for norsk og svensk språk, men finst ikkje i språk som tysk, italiensk eller dansk. Det heng litt saman med det eg snakka om i stad. Den sterke ekspansjonen og etterspurnad etter arbeidskraft på anlegg- og gruvebedrifter var særeigen for Noreg og Sverige i denne fasen, og dermed kan vi seie at rallar-fenomenet er eit særeige skandinavisk fenomen. Sjølve figuren finst ikkje i andre naboland i Europa i den same tidsepoken, verken i litteraturen eller i historieforskinga.

·                   Plansje 2

Omgrepet fortel om ein tilstand. Eit rollebilete i arbeid og fritid. Ein livsstil til ei heil gruppe.

- Rallar =  arbetare vid jänvägsanlägning, järnvägsarbetare; jfr RÄLS-LÄGGARE. SvTidskr. (1879).

-                    Våra rallare ha i femtio år och mer arbetat som övermäniskor och roat sig som barbarer. SvD(B) 1927,

-                    rallar (frå sv, truleg frå engelsk railway 'jernbane', omlaga etter sv målf ralla 'trille, rulle', jf I ralle)

-                    anleggsarbeidar, særleg på jernbane- og veganlegg; slusk

- 

- 

Rallar-kultur:

                           RALLAR-SÅNG,

                           RALLAR-TID,

                           RALLAR-VISA

Synonymt med dette svenske omgrepet har ein på norsk side nytta omgrepet slusk, sjølv om det omgrepet har gitt langt fleire negative konnotasjonar enn det svenske. Det kan blant anna bety ”

slurvet, vørdlaus person, fant, lasaron”, eller rett og slett anleggsarbeidar, rallar. Derfor har det på norsk side også dukka opp andre omgrep for rallar og slusk. Eit av dei er Bus, som har eit

 uvisst opphav, men som betyr anleggs- el. gruvearbeidar; rallar; og som i fleirtal kan bety eit kollektiv: arbeidslag Det var ein tilstand også prega av eit eiga kulturelt uttrykk, eller kanskje ein kan kalle det ein subkultur.

I arbeidarbrakkene blei nye arbeidarar så og seie sosialisert inn i rallar-rolla. Eit døme frå Sulitjelma viser dette. Ein arbeidar fortel om at brakka var full av svenskar og finnar: ”Vi sat musestill og lydd når dem fotalde historier, og vi lærte å bannes: alt gjekk på svensk. Men vi vart ikkje slusk før vi  begynte med snus. På den tida var det grov Tiedemann, eller ”rape tre” som det vart kalla. Den var grov som sagflis og sveis som varme. Vi vart sjuk, kasta opp litt, men det gjekk over, og snart kunn vi legg inn en pris så den satt, og spøtta slik som slusken”.

Mange norske og svenske skjønnlitterære forfattarar har skildra rallaren. Både i Hamsuns Markens Grøde og i Andreas Markussons Fiskere blir vi kjent med industrialiseringa av landsdelen. Markusson drar fram svensken Werner Erikson som er på vandring etter arbeid, mens Hamsun litt meir overfladisk skildrar den nye spekulasjonsøkonomien og industrien. På svensk side kjenner ein Diring og Hedenvind-Erikson som rallarforfattar, medan dei tre norsk forfattarane som kanskje mest har gått inn i problematikken er Inge Krokann, Johan Falkberget og Kristoffer Uppdal. Falkberget livnærte seg som gruvearbeidar mellom 1888 og 1906, så han kjente miljøet så å si frå innsida. Det same gjorde trønderen Kristoffer Uppdal, som både hadde jobba i gruver og på jernbaneanlegg. Han var også fagforeiningsleiar for tunnellarbeidarane si fagforeining på Rjukan. Uppdal nytta helst rallarbegrepet, men også omgrepa slusk og bus. Han likte likevel rallaren best. Det var eit heidersbegrep som omhandla lausarbeidarane som flakka frå arbeidsplass til arbeidsplass, frå arbeid til arbeid. Det var dei som skapte fagrørsla og dei første fagforbunda her i landet. Det var dessutan dei som utgjorde kjernen og den sterkaste krafta i heile fagrørsla i lang tid etter at Rallartida var over.

Edvard Bull, den historikar som kanskje har arbeidd mest med rallarkultur og arbeidslivsforsking i denne perioden,  har på den andre sida meint det var eit skilje i omgrepsbruken mellom det skjønnlitterære forfattarar nytta og det arbeidarane brukte om seg sjølv. Ein arbeidar som blei innvidd i anleggsarbeidaryrket i 1888 meinte sjølv at han var blitt ”slusk” – ikkje rallar”. Det å vere ein ”reinhårig slusk var den beste attest ein kunne få blant arbeidskameratar. Rallaren er med andre ord ein nokså samansett person, med mange og til dels motstridande eigenskapar. Det er derfor vanskeleg å seie korleis han var og ikkje var. Likevel kan ein trygt slå fast at det var ulike rangordningar blant arbeidarane og at svenskane stod øvst på rangstigen.

Man skal sjølvsagt vere forsiktig med å seie at slik og slik var det. Truleg var det mange ulike oppfatningar og når ein går inn i og prøvar å få eit grep om den indre kvaliteten til rallaren blir ein slått av ein utprega mangesidigheit:

- På den eine sida var han ærleg og edrueleg – på den andre oppfarande og uregjerleg, drikkfeldig

- Han var festglad, men arbeidssam

- Ein god kamerat og svirebror, men rival i kortspel og slossing

- Politisk bevisst, men i fritida oftast opptatt med dans, kortspel og fylleslag.

- I Narvik rundt århundreskiftet var han svensk – i Ballangen og på Stord 20 år seinare var han Nordlending. I dag er han vel mest svensk, sjølv om mesteparten av dei som jobba på Ofotbaneanlegget til dømes er nordlendingar.

-                    Blant sine eigne var han reinhårig slusk eller bus, blant skjønnlitterære forfattarar Rallar og blant bondebefolkninga der han kom var han ein ugudeleg inntrengjar.

På grunn av karakteren sitt dels motstridande og dels uklare innhald vil eg mane til forsiktigheit når det gjeld ukritisk bruk av omgrepet. Framfor alt vil eg advare mot å skape ein karikert figur som den ein ofte finn i turistreklame eller liknande, eller i populære framstillingar.

Rallartidas to fasar:

For å nyansere den gjengse oppfatninga av kven rallaren var vil eg dele inn rallartida i to fasar her i landsdelen. I den første som varte frå 1860-1895 var det den klassiske rallaren som rådde grunnen. Han var svensk eller sør-norsk, eit framandelement, ein vandrar på evig søking etter arbeid. Han blei introdusert i desse isolerte bygdene i Ofoten i 1880-åra. Då blei det første anlegget starta for jernbanebygging mellom Kiruna og Narvik. Det var få i Ofoten som beskjeftiga seg med anleggsarbeid. Både her og elles i landsdelen var jernbaneanlegg noe helt nytt og framand. Anleggstradisjonar mangla og rekrutteringa til anlegget baserte seg derfor på tilreisande arbeidarar. Eit anna moment som bidro til låg lokal rekruttering var det store behovet for arbeidskraft. Arbeidsstokken måtte finnes i Sør-Noreg og Sverige, der det gradvis hadde utvikla seg ein anleggs- og vandrarkultur. Arbeidargrupper drog frå anlegg til anlegg, og livnærte seg av anleggsarbeid aleine eller i kombinasjon med tradisjonelle næringar. De reine arbeidsvandrarane blei kalla «reinhårig slusk», mens de som kombinerte lønnsarbeid med jordbruk var «bondeslusk».[i]

Fram til våren 1887 kom det opp mot 200 arbeidarar til Narvikområdet, og sommaren 1887 og 1888, da arbeidet var på det mest intensive, var styrken på mellom 700 og 800 mann. Da anlegget opphørte i april 1889 var 42 prosent av arbeidarane frå Noreg, 44 prosent frå Sverige, 1 prosent frå Finland, og 13 prosent av ukjent opphav.[ii] Vel halvparten av nordmennene var sørfrå.

«Slusken» og «rallaren» var først og fremst komme for å arbeide, og akkordarbeid var den vanlegaste arbeidsformen. Det var eit hardt og intenst arbeid. Di meir ein arbeidde, di meir tente ein. Men slusken hadde også fritid, og da var det vanleg at han avreagerte med kortspill og fyll, og det virka forstyrrande inn på dei litt tilbaketrekte bygdene.[iii] I 1870-årene hadde læstadianismen vunne gjennomslag i Ofoten, og livsførselen til de tilreisande skapte furore. Anlegget skapte uvisse og frykt for framtida. Albert Akselsen, ein ofoting som arbeidde på anlegget, fortel at ein arbeidar ein juledagsmorgon drog ned til gamle Jens Kildal i Taraldsvik. Han satt ved kjøkkenbordet og leste juleevangeliet da arbeidaren kom busande inn, tok Kildal i skjegget, og leidde han bort til omnen og sa: «Sett deg der, din gamle gudsbespotter». Mens arbeidaren romsterte torde ingen flytte seg. Enkelte måtte finne seg i at frustrasjonane blant dei tilreisande gikk ut over hus, inventar og familie. Under eit fylleslag reiv festdeltakarane utedo på Narvikgardane, og ein av slåsskjempene tok seg inn i huset til Amund Olsen. Vedkomande, svensken Friberg, forsøkte å rive ned etasjeomnen, før Olsens dotter fikk snakka han til fornuft, slik at han gikk.[iv]Olsen stifta 8.august 1886 den første totalavholdsforeninga i Narvik, og hans verdisyn stod i sterk kontrast til den utemma fritidskulturen blant arbeidsstokken på anlegget.[v] Folket på garden til Amund Olsen var strevsame, stillferdige, beskjedne og snille menneske.[vi] Korleis skulle det bli i framtida?[vii] Hendinga vitnar om konfliktfylte møter mellom fastbuande fiskarbønder, og slusken.[viii]

Motsetninga mellom de tilreisande og dei fastbuande botna blant anna i skarpe religiøse skilleliner. At det gikk konfliktlinjer mellom lokale læstadianarar og anleggsarbeidarane kom stadig fram. Ein gang anleggsformann Baard Jenssen drog til ei læstadianersamling sammen med noen arbeidarar, heldt ein same oppbyggelse med den kjente læstadianarleiaren Bakkejord som tolk. I det Jenssen kom inn i lokalet ropte samen: «Der kommer djævelen». Jenssen og følget hans kom ikkje til lokalet for å bli frelst, og kommentarene fra læstadianerpredikanten vitner tydeleg om ei fientleg innstilling til slusken.[ix] Heile episoden vitna om gjensidig mistru mellom arbeidarar og fastbuande.

Frå Stord finn vi litt av det same fenomenet. Der var det dei ”gudlause gruvesluskane” som rådde grunnen der, men det var likevel stereotypiar. Ikkje alle var like gudlause. Dei drakk javel, men ikkje kvar dag og som regel berre til fest. Det blei sagt om slusken at han ikkje hadde tid til å drikka når han arbeidde. Likevel var det altså ei utbreidd oppfatning blant dei fastbuande i vestlandsbygda at arbeidarane var gudlause.

Det hang sjølvsagt saman med haldninga til religion, men også den øvrige politiske innstillinga. Kristoffer Uppdal var kjent som syndikalist, som var ei svært markant politisk gruppering av revolusjonære anarkistar og kommunistar. Dei spela poker og kasta seg i dansen på Folkets Hus, og tala store ord om sosialismen og det framtidige klasselause samfunnet, heiter det frå Stord.

Det kan igjen vere ein av grunnane til at rallaren som politisk symbol blir feira framleis. Han sikra politiske rettar for etterslekta som etterslekta må verne om. For arbeidarrørsla har rallaren også blitt eit symbol for yrkesstolheit og sjølvkjensle. Han spreidde nye idear og impulsar gjennom sine erfaringar med arbeidskampar og spreidte kunnskap om sosialisme. Derfor er det ikkje rart at Rallarmonumenta har fått sin plass nettopp på dei plassane der desse impulsane fekk sterkt fotfeste, som t.d. Notodden, Narvik, Bjørnevatn og Årdal. Det er derfor ikkje å undre seg over at 1.mai-talen i Notodden nettopp skjer ved Rallarmonumentet.

Fase II:

Fase ein av rallartida var tida fram til ca. 1895. Etter det tidspunktet endra mykje seg i alle fall her i Ofoten. Frå då av var den framande, langvegsfarande arbeidaren i mindretal blant arbeidsstokken på anlegga. No hadde anlegga i langt større grad blitt meir integert i nordnorsk økonomi, og langt fleire nordlendingar hadde tatt til å nytte anleggsarbeida som ein mulegheit til å skape seg eit levebrød.

Det ser vi tydeleg av flyttestrømmen til Narvik rundt 1900. Så mange som 79 prosent av innbyggerne i Narvik, var fødd i ein nordlandskommune inkludert Ankenes. Nær 1/3 av Narvikværingane kom frå Vågan og Vestvågøy (Borge/Buksnes) i Lofoten, Bodø/Bodin og Evenes. Slik var det ikkje i den første fasen. En grunn til utviklinga var at distriktane rundt hadde opplevd en sterk folkevekst, med påfølgande stagnasjon i tida fram mot byetableringa i Narvik. Både Vågan og Bodø opplevde stagnasjon i fiskeria, og frå Bodø reiste mange til Narvik for å bli då krisetidene ramma Salten rett før hundreårsskiftet. I Narvik er namn som Hunstad, Gundersen og Zimmermann fra Bodø/Bodin, mens namn som Steira, Alstad, Kolflaath og Kajander vitnar om lofotinnvandring.

Det sterke innslaget av nordnorske arbeidarar viser at anlegget var velkomen i Nord-Norge i 1898 i større grad enn i 1885. Anlegget og byen var nå blitt et nordnorsk foretak, mens det forrige var eit anlegg for «framande» arbeidarar, skapt av framand kapital. Forskning på rekrutteringa har vist at 73 prosent av arbeidarane var frå Nord-Noreg, medan berre 15 prosent på det engelske anlegget var frå landsdelen.[x] Fleirtallet av den norske arbeidsstokken var hovudsakleg rekruttert frå den nordnorske fiskarbondebefolkninga, og ut frå arbeidarane sin sivilstand og alder kan en slutte at arbeidsstokken var relativt ung og uerfaren.[xi] I motsetning til arbeidarane ved det engelske anlegget hadde dei fleste no eit erfarings-, språk- og kulturgrunnlag felles med den fastbuande befolkninga. Det gjorde anlegget til ein meir integrert del av nordnorsk kultur og økonomi. For mange nordnorske fiskarbønder kom inntektene fra arbeidet ved Ofotbanen godt med økonomisk. Kokkene langs banen var dermed også integrerande i så måte. Mang ei nordlandsjente fikk seg jobb langs banen for å koke mat for arbeidsfolk langs linja, og rekrutteringa til arbeidet var i stor grad lokal. I 1900 var 49 av 58 kokker på anlegget fra Nord-Norge, og mange ble også gift med arbeidere på anlegget.[xii] Rallaren var blitt nordlending.

Lofotværingen Nils Steira, jobba på anlegget og blei seinare sentral i arbeidarforeninga i Narvik. Han var eldste son på garden Steiro i Borge på Vestvågøy og representerte som nordlending med fiskarbondebakgrunn den typiske arbeidaren på det nye anlegget. I folketeljinga for 1900 står den 24 år gamle Steira oppført som jernbanearbeidar og fiskar, men egentleg var han murar. Han deltok blant annet i murearbeidet på brakka på Djupvik, brua over Forsneselva og tunnelen under Tøtta.[xiii] Han var på anlegget fra 1898 til 1902, dels for LKAB og dels for jernbanen. Sjøl om han var odelsgut på Steiro nytta han ikkje odelsretten. Han var en av fiskarbondesønnene som valgte å gå ut av den tradisjonelle økonomien og inn i den nye, industrialiserte og kapitalistiske. Då Ofotbanen feira 50 år i 1952, var Steira pensjonert arbeidsformann, fortsatt busett i Narvik. Han hadde vært tilsatt i LKAB frå 1902 og var framleis kasserar i Narvik Arbeiderforening.[xiv] Steira gikk fra anlegg til permanent drift ved LKAB då anleggsarbeidet var over. Mange gjorde som Steira. Dei gikk frå anleggstilvære og blei byborgarar i nybyen. Ikke alle karakteriserte seg sjøl som «rallar» eller «slusk». Steira meinte slusken var slike som «ikke hadde arbeid», men som kom til brakkene for å bo der noen dager, for så å flytte til ei ny brakke.[xv] Det kan være interessant å stoppe litt opp ved det utsagnet. Mye av Narviks seinere identitetsbygging baserte seg på myteskaping frå anleggstida. Narviks sjel har også seinere blitt forklart gjennom symbol og myter fra «rallartida». Fordi mange av dei som befolka anlegget seinere slo seg ned i byen og prega samfunnslivet, har anleggstida fått en sentral plass i byen. Anlegget var stort og gjevt, og for ettertid knytta det seg ein stoltheit til Ofotbanen som har gitt utslag i feiring av rallaren og rallarkokka, jernbaneentusiasme, arbeiderkultur, vinterfestuke og annen kulturskaping. Slik sett spiller byens og banens etableringsfase indirekte virka inn på livet i området også hundre år seinare.

Eit av dei mest problematiske bileta frå anlegget er myta om at anleggsarbeiderne var folk som «hadde vanskelig for å tilpasse seg samfunnet», og som derfor «søkte til denne arbeidets fremmedlegion».[xvi] Utsagn av den typen gir eit feilaktig inntrykk av arbeidsstokken. Det er blitt påvist at arbeidarane overveiande var vanlege nordlendinger som forlot eit mindre lønsamt fiske og plassmangel i jordbruket. Dei økonomiske forholda førte med andre ord til at mange nordlendingar søkte andre næringar eller forsøkte å komme seg til Amerika. Årsakene til vala var ikkje at dei hadde vanskar med å «tilpasse seg samfunnet». Grunnen var av økonomisk art.[xvii] Mange av Steiras sambygninger flokka seg rundt andre industri- og gruveanlegg, både i nord og sør.[xviii] Mange var innom Sulitjelma, gruvene i Sydvaranger og på Stord, og Nils Steiras bror, Roland, var seinare å finne som vel etablert maskinist i A/s Bjørkaasen gruber i Ballangen i 1930.[xix]

Det har også blitt skapt oppfatningar om at det norske anlegget i likheit med det engelske var eit framandelement. Det har blitt påpeikt at motsetningane mellom arbeidarane ved det siste anlegget og dei fastboende var like sterk i 1898. Grunnen låg også no i arbeidarane sin «hensynsløse utfoldelse i et primitivt fornøyelsesliv».[xx] Det har til ein viss grad blitt avvist. Religionsvitaren Hallvard Larsen har i si forskning skildra ein ny mobilitet blant ungdommen som gjorde at mange ofotinger gikk tapt for læstadianismen. Dei deltok i anleggsarbeidet, og budde i brakkelag. Ein læstadiansk informant fortel at «andre ting kom inn i bygda. Folk var ute og tjente penger og var blant ikke-kristne.[xxi] Unge læstadianarar deltok i den kapitalistiske økonomien og valte den i sterkare grad enn sist. For læstadianarane var det ikke rallarkulturen i seg sjølv som blei sett som trusselen.

«Rallerne kunne forsiktig legge til side den ene hundrelappen etter den andre. Men når det høvde så, fikk pengene ben å gå på, til klær og kortspill, sprit og kvins.»[xxii] Slik blir den mytiske forestillinga om livet i Narvik og omland rundt byetableringa gjerne framstilt og bevart. Ser ein på arbeiderminnene fra etableringstida, får en derimot eit meir nyansert bilde. Johan Horrigmoe var engasjert som lensmann i helgene i Rombaksbotn, det vesle Klondykesamfunnet inne i fjorden, mens han arbeidde på Ofotbanen.[xxiii] Han var snar å slå fast at «de dårlige sidene ved livet» har blitt «mye overdrevet». Det hendte at noen mista både trøye og vest i masseslagsmål, men politimyndigheitene hadde små vansker med å hevde seg. Dei verste bråkmakarane var i følge Horrigmoe ikke rallare, men «ishavsfarerne». Dei kom om somrane, var «sterke som farken sjøl» og måtte hanskast varsamt. Ingen av dei var likevel farlege. Ikkje ein gong dei så sagnomsuste svenske rallarne var så verst. Dei kunne bruke kjeften, men det ble aldri «mye med dem.» Der som elles var det berre enkeltpersonar som utmerka seg negativt.[xxiv] Det var mange myter knytta til hvem de farlegste var. Ei av dei mest seigliva mytene er seinere blitt levendegjort av Ingwald Karlsen og Nils A. Ytreberg. Det var myten om dei skumle finnene. Horrigmoe hadde respekt for dei. Dei dreiv sitt kortspel, drog mellom Rombaksbotn og fjellet, og var heile tida under konstant oppsyn av Horrigmoe og medhjelparane. Grunnen var at finnane var mistenkt for å ha drepe tre mann på fjellet. Men ingen kunne prove det, og saka blei aldri avklart. Likevel lever dei seigliva mytene om skumle finner vidare, og i teikneserien om Svarta Bjørn i Fremover i 2001 blei bildet av den finske skurken Niemi videreført til nye generasjoner.[xxv]

Dei fleste vitnemål fra anleggstida skapte også eit bilete av Rombaksbotn som ein syndens pøl. Dit drog arbeidarane langs banen for å feste, og det synes som om dei hadde behov for å kople av på ein hard måte, gjennom høgt alkoholkonsum og kopulering med tilfeldige kvinner.[xxvi] Restauranten til tromsøkvinna Olga Well har blitt udødeleg i så måte. Her gjekk det livleg for seg, mye på grunn av den ulovlege handelen av sprit og øl. Avansen var enorm, og stemninga høg. Ein gang blei det så livleg at Olga Well løsna skot for å få klientellet ut av etablissementet.[xxvii] Vi skal likevel ikkje bli for opphengt i denne syndens pøl. Det utsvevande brakkelivet som har prega forestillingane om rallarkulturen, ser ikke ut til å ha prega anlegget alltid og overalt. Det gikk for eksempel «rolig for seg» der Nils Steira var. Litt kortspill var det einaste han kunne huske av utsvevande liv.[xxviii] Den vanlegste fritidsaktiviteten var å tilbringe kvelden på brakka. Her kunne arbeidarane spise, vaske seg og sove, spille kort eller lese bøker. Noen nytta anleggsbiblioteket eller kjøpte bøker av omreisande skreppekarar, andre tok med seg fiskestanga og gjekk på tur i skogen.[xxix] Dette var truleg den mest vanlege fritidsaktiviteten. Rallarbegrepet blir dessuten ofte knytta til arbeidarane sine fritidsaktivitetar og i liten grad til det som skjedde i arbeidstida. Dermed knyt ein få minner til det jamne, harde slitet på banen. Det eksotiske kjem i fokus. Det er kanskje den største veikskapen ved rallar- og anleggsmyten i Narviks etableringsfase. Det blir også unyansert å berre vektlegge drikking og turing, og arresten full etter helgas fest. Bjørn E. Andreassen har vist at ein god del av arrestantane ved anlegget var arbeidarar ved Ofotbanen, men mange arrestantar var ikkje ein gong tilknytta anlegget. Mye av æren for den ville livsstilen fell derfor på andre enn anleggsarbeidarane. Alle større norske anlegg blei vanlegvis oppsøkt av «arbeidssky individ som snylta på arbeiderne ved å tigge penger og forlange mat.» Dei kom ikkje primært for å arbeide, men for å ta del i fornøyelseslivet. Myten om anleggsarbeidarens utsvevande fornøyelsesliv er tydelegvis unyansert og einsidig negativt.[xxx]

Konklusjon:

Kva type innhald vil du ha i omgrepet rallar? Han kunne komme overalt i frå. Ein treng med andre ord ikkje å svenske for å vere rallar. Han kunne vere ishavsmatros frå Troms, fiskarbondeson frå Lødingen, fiskar frå Bodø eller skinneleggar frå Oppland. Rallaren er med andre ord ein samansett figur, og vi skal vare oss vel for å skape eit inntrykk av at han var noko bestemt noko som vi har bestemt innhaldet i. Derfor vil eg avslutnigsvis vende tilbake til Kristoffer Uppdals roman Herdsla og ta ekstrakten ut av Songen um rallaren. Der får Uppdal fram mangfaldet i figuren, den fleirdimensjonale rallaren, ikkje den karikerte, myteomspunne og eindimensjonale. Der Rallaren nettopp representerer det moderne mennesket, med veikskaper og styrker.

Han var ”naken i sin styrke”, både åleina og i flokker.

Han søkte fridom og var trassig, talte frå levra og sjela, og kunne vere eit ”uversdyr”. Han kunne tvinge større styrke enn han sjølv i kne.

Han kunne vere ”hard og usårande”, men hudsår, lik eit barn, mot minste urett. Han var alltid på vandring, frå arbeid til arbeid, og innimellom gjerandlaus. Han søkte spenning, lik Askeladden, og likte å skape.

For Uppdal representerte Rallaren det moderne mennesket. Det mennesket som ville skape si eiga verd, bygge opp eit eige liv fri frå stamnsband og forutbestemte livsvegar. Han var banebrytaren som gjekk foran og viste veg for ettertida. Han reiv seg opp frå røter og tradisjonar og skapte sitt eige uttrykk, kulturelt og politisk, i arbeidsliv og fritid.

Uppdal skriv til slutt i songen om rallaren at han kom frå ”den gråblå morgonverd, ho i uppvakning og byrjing, med noko svart ruvande upp: nye menneske, byggjande si eiga verd. Sjølve noko av den nye verda.

Og byggjande seg sjølv.

Som elva ho når havet, fløymer ho framleis der ho fløymde. So med rallaren òg. Han blir borte i mythe-himmelen”

Tilbake til Litteraturnett Nord-Norges hovedside
Opp